Giardiasis Richtlijn

Ingeklapt

Versiebeheer

Ziekte & Besmettelijkheid

Verwekker

G. lamblia is een eencellige parasiet (een protozo) behorend tot het subphylum van de Sarcomastigophora waartoe onder meer flagellaten behoren. De parasiet is microscopisch klein, het cystestadium is ovaalvormig en heeft een grootte van circa 12x8 µm, de trofozoiet is peer-/vliegervormig en heeft een lengte van circa 15 µm. Binnen de gastheer bevindt de parasiet zich in de darm (met name het duodenum en jejunum); G. lamblia is niet invasief.

Pathogenese

De pathogenese van de infectie is nog onvolledig opgehelderd. Bij een deel van de patiënten verloopt de infectie asymptomatisch, anderen krijgen diarree, meestal langdurig. Het aantal Giardia-parasieten dat aan de oppervlakte van de dunne darm gevonden kan worden, is zo groot dat men lange tijd heeft aangenomen dat de resorptiestoornissen die de parasiet veroorzaakt het gevolg zijn van het fysiek afdekken van het darmepitheel. (Mey99, Pol99) Anderzijds wordt als reactie op de infectie veelal een wijziging in de darmwandarchitectuur gezien. Dit leidt tot tekorten aan luminale (trypsine, lipase) en mucosale enzymen (disacharidasen), met malabsorptie en steatorroe (vettige ontlasting) als gevolg. (Bur94) Omtrent de specifieke factoren welke het klinisch beloop van de infectie bij de individuele patiënt beïnvloeden is tot op heden weinig bekend.

Incubatieperiode

De incubatietijd is meestal veertien dagen. (Dan75, Jok77, Nas87)De minimale tijd tussen het moment van besmetting en de eerste mogelijkheid de parasiet aan te kunnen tonen in de feces (de prepatente periode) bedraagt zo’n 10 tot 36 dagen.

Ziekteverschijnselen

Bij de mens kan G. lamblia een breed spectrum aan ziekteverschijnselen veroorzaken, uiteenlopend van een milde zelflimiterende ziekte tot een chronisch ziektebeeld dat maanden kan aanhouden. Daarnaast wordt asymptomatisch dragerschap veelvuldig gezien. Bij de symptomatische patiënt staan diarreeklachten op de voorgrond; de klachten houden lang aan (meer dan zeven dagen) en gaan veelal gepaard met veel gasvorming, misselijkheid, buikkrampen en vettige stinkende ontlasting. Vaak is ook een patroon herkenbaar waarbij episoden van diarree worden afgewisseld met asymptomatische perioden. Vooral bij jonge kinderen kan een infectie met G. lamblia overgaan in een chronisch ziektebeeld met malabsorptie, diarree, gewichtsverlies en groeiachterstand. (Mar99) Een secundaire lactasedeficiëntie kan soms nog wekenlang, zelfs nog na therapeutische interventie, blijven bestaan. De infectie gaat meestal vanzelf over, bij een natuurlijk beloop (dus zonder therapeutische interventie) kunnen de (diarree-) klachten tot enkele weken aanhouden. Bij circa 40% van de patiënten met klachten ontwikkelt zich een chronisch ziektebeeld met malabsorptie, steatorroe en gewichtsverlies.

Tot de ongebruikelijke verschijnselen van een Giardia-infectie horen urticaria en een reactieve artritis.

Natuurlijke immuniteit

De eradicatie van de parasiet door de gastheer berust grotendeels op een activatie van het immuunsysteem. Een belangrijke rol wordt daarbij toegedicht aan onder meer de activiteit van intraluminale (in het lumen van het bloed- of lymphevat) macrofagen, T-cel gemedieerde cytotoxische immuunresponses en secretoir IgA. (Bur94, Mar99)

Reservoir

Giardiasis is een zoönose; naast de mens wordt G. lamblia gevonden bij huisdieren als kat en hond, bij kalveren, varkens, schapen en muizen. Met name in de niet-Europese landen (Verenigde Staten en Canada!) worden bevers als belangrijk reservoir gezien voor G. lamblia.

Besmettingsweg

De infectie wordt opgelopen via feco-orale besmetting; direct of indirect. Transmissie vindt plaats via het drinken van of zwemmen in met Giardia-cysten besmet water, het eten van besmet voedsel of direct van mens op mens. In Nederland lijkt de belangrijkste transmissieroute die van mens tot mens te zijn; de bijdrage van andere dieren in de transmissie is nog niet geheel duidelijk. Zo werden er tijdens een case control onderzoek naar risicofactoren voor het oplopen van een parasitaire darminfectie geen statistisch significante associaties gevonden tussen G. lamblia-infecties en het houden van huisdieren. (Man97) Anders dan elders in de wereld (Zweden, de Verenigde Staten, Nieuw Zeeland) is tot nu toe geen watergerelateerde uitbraak in Nederland beschreven.

Besmettelijke periode

Gedurende de gehele periode van de infectie; namelijk zolang men cysten uitscheidt.

Besmettelijkheid

Bij asymptomatische dragers en symptomatische patiënten worden er gemiddeld zo’n 1000 cysten per mg feces uitgescheiden. Infectieuze dosis: enkele levensvatbare (viable) G. lamblia-cysten zijn in principe toereikend. (Dan75, Jok77, Nas87)

Diagnostiek

Microbiologische diagnostiek

De laboratoriumdiagnostiek berust op het aantonen van de cysten en/of trofozoieten in feces. Het standaardonderzoek omvat de microscopische beoordeling van fecesuitstrijkjes, vaak gemaakt na toepassing van een ophopingstechniek (veelal de formaline-etherconcentratie volgens Ridley en Hawgood). Het probleem bij deze aanpak is de geringe sensitiviteit. Uit diverse studies is gebleken dat er gemiddeld bij slechts 70% van de patiënten met een G. lamblia-infectie de cysten of trofozoieten konden worden aangetoond bij onderzoek van een eenmalig fecesmonster. (Bur77, Car99, Dan75)
 
De lage sensitiviteit kan onder meer verklaard worden doordat bij een parasitaire darminfectie de cysten en trofozoieten niet continu, maar intermitterend worden uitgescheiden. De ‘pakkans’ neemt aanzienlijk toe als het fecesonderzoek een- of meermalen wordt herhaald. Daarnaast is inmiddels aangetoond dat een aanzienlijke winst in sensitiviteit behaald kan worden wanneer de feces direct na lozing opgevangen wordt in een zogenaamd fixatief. De trofozoieten van Giardia (maar ook die van de andere darmprotozoa), die normaal buiten het lichaam snel afsterven, blijven dan microscopisch herkenbaar. De ‘verse’ ontlasting die momenteel gebruikt wordt, is vaak al uren oud voordat die in het laboratorium kan worden onderzocht; daarom worden in de dagelijkse praktijk de trofozoieten veelal niet gevonden. (Man95)
 
Teneinde deze problemen te ondervangen wordt in Nederland in toenemende mate gebruikgemaakt van een nieuwe procedure van parasitologisch fecesonderzoek: de Triple-Feces-Test (de TFT). Bij deze TFT wordt de patiënt gevraagd om op drie opeenvolgende dagen een fecesmonster te verzamelen; op dag 1 en 3 in een met het Sodium Acetate Acetic Acid Formalin (SAF) fixatief gevuld receptaculum en op dag 2 in een lege. De aldus verzamelde feces wordt in het laboratorium onderzocht, gebruikmakend van diverse (permanente) kleur- en concentratietechnieken. (Goo03) Verder zijn voor het opsporen van G. lamblia ELISA-tests ontwikkeld. Deze zijn gebaseerd op het aantonen van voor G. lamblia specifieke antigenen in de ontlasting. Deze testen vormen een waardevolle aanvulling op het diagnostisch arsenaal. De voorspellende waarde van een negatieve ELISA-testuitslag (enkelvoudig monster) is niet veel lager dan die van microscopisch onderzoek van twee fecesmonsters. (Man97) Soms is een biopsie van duodenum of onderzoek van duodenumvocht noodzakelijk om de diagnose te stellen.
 
Naast parasitologisch fecesonderzoek is serologische diagnostiek mogelijk, dit is alleen van praktische betekenis bij epidemiologisch onderzoek. Bij 70-90% van de personen met een Giardia-infectie zijn IgG-antistoffen gericht tegen G. lamblia aantoonbaar. Hiermee is echter geen onderscheid te maken tussen een actieve infectie en een eerder doorgemaakte infectie. (Isa99, Kna83)

Risicogroepen

Verhoogde kans op infectie

Een verhoogd risico van besmetting wordt gezien bij personen die er een gebrekkige persoonlijke hygiëne op nahouden. Vooral bij groepen personen (kinderen) die nauw contact hebben met elkaar is hygiëne (en dan met name sanitaire hygiëne) erg belangrijk gebleken. Daarnaast wordt de infectie frequent gezien bij reizigers onder minder hygiënische omstandigheden. Onder de ‘hikers’ en ‘campers’ in de Verenigde Staten wordt giardiasis veelvuldig aangetroffen; dit onder meer tengevolge van consumptie van, en recreatie in oppervlaktewater.

Verhoogde kans op ernstig beloop

Een verhoogde kans op chronische giardiasis wordt gezien bij immuno-incompetenten zoals bij aidspatiënten, en bij patiënten met een hypogammaglobulinemie (in het bijzonder bij IgA-deficiënties). (Mar99) Recentelijk is aangetoond dat naast gastheergerelateerde factoren als immuunstatus, leeftijd en voedingsstatus ook genotypische verschillen van de parasiet als belangrijke determinant van de ernst van het beloop van de infectie gezien kunnen worden. (Hol01)

Epidemiologie

Verspreiding in de wereld

De parasiet komt kosmopolitisch voor; G. lamblia is de meest frequent voorkomende potentieel pathogene darmparasiet wereldwijd.

Voorkomen in Nederland

De incidentie van G. lamblia-infecties varieert sterk en is afhankelijk van de onderzochte populatie. Bij kinderen in een kinderdagverblijf varieert de incidentie van 0-38%, tijdens een studie in een inrichting voor verstandelijk gehandicapten werd bij 37% van de kinderen en bij 10% van het verzorgend personeel G. lamblia-cysten in de feces aangetroffen. (Bos91) Diverse (lokale, en nationale) studies uitgevoerd onder patiënten die zich bij de huisarts melden met diarreeklachten en/of gastro-enteritis wijzen uit dat het voorkomen van G. lamblia bij deze groep patiënten fluctueert tussen de 2 en 14%. (Man97, Wit01) Overigens bleek uit genoemde studies dat asymptomatisch dragerschap bij zo’n 2-5% van de onderzochte controlepersonen voorkwam. Giardiasis wordt gezien op elke leeftijd, echter vooral bij kinderen tussen de 5 en 14 jaar. Verder blijkt de incidentie seizoensgebonden te zijn; in Nederland wordt infectie met name gedurende de maanden augustus, september en oktober gezien. (Man00)

Preventie

Immunisatie

Geen

Algemene preventieve maatregelen

Sanitaire hygiëne dient in acht genomen te worden (handen wassen met warm water en vloeibare zeep, wegwerphanddoekjes gebruiken en nagelranden goed schoonhouden). Vooral bij groepen kinderen met onderling nauw contact (kleuterscholen, crèches en kinderdagverblijven) is hygiëne erg belangrijk. Strikte toilethygiëne, handen wassen voor het eten, schoonmaken (met water en huishoudzeep) van speelgoed dat in de mond gestopt kan worden, zijn doeltreffende maatregelen ter onderbreking van de mens op mens transmissie van de cysten.

Desinfectie

Cysten worden gedood door verhitting (besmet water kan gedurende enkele minuten gekookt worden), chlorering, jodering, ozonisatie en uitdroging. Reinigen van toiletpot met chloorhoudende middelen is toereikend.

Naar standaardmethoden reiniging, desinfectie en sterilisatie in de openbare gezondheidszorg

Maatregelen

Meldingsplicht

Geen.

Als zich in een instelling een of meerdere gevallen met klachten en symptomen passend bij de ziekteverwekker uit deze richtlijn voordoen, kan er sprake zijn van meldingsplicht op basis van artikel 26 Wet publieke gezondheid.

Inschakelen van andere instanties

Geen.

Bronopsporing

Bij clustering van patiënten en/of recidiverende infecties.

Contactonderzoek

Bij clustering van patiënten en/of recidiverende infecties. CAVE: giardiasis is een gezinsinfectie!

Maatregelen ten aanzien van patiënt en contacten

Gedurende de periode van cystenuitscheiding is het geïnfecteerde individu besmettelijk voor anderen en voor zichzelf. Met name een goede toilethygiëne met therapeutische interventie kan de transmissieroute van de cysten onderbreken. Het is raadzaam een controle parasitologisch fecesonderzoek te (laten) verrichten zo’n tien dagen na therapie.

Wering van school en kinderdagverblijf

De ernst van deze aandoening rechtvaardigt geen wering. Patiënten met giardiasis en/of klachten wijzend op giardiasis die geen goede sanitaire hygiëne kunnen waarborgen, moeten hygiëneadviezen ontvangen. In kindercentra moet de nadruk worden gelegd op verbetering van de toilethygiëne en persoonlijke hygiëne. Handen wassen moet worden gestimuleerd, in het bijzonder na toiletgebruik of na het hanteren van vuile luiers.
 
Als een uitbraak wordt vermoed dient contact te worden opgenomen met de lokale GGD en moet epidemiologisch onderzoek worden gestart met als doel alle patiënten (kinderen, leidsters, gezinsleden) te identificeren en (eventueel na laboratoriumonderzoek) te behandelen.

Naar boven

Ingeklapt

Arbo

Wering van werk

Personen met gastro-enteritisklachten (zie 2.3 o.a. diarree) die betrokken zijn bij de bereiding, verpakking of behandeling van eet- en drinkwaren en/of verplegend personeel dienen de eerst verantwoordelijke van de afdeling hiervan direct op de hoogte te stellen. Deze kan hierop actie ondernemen, de voorkeur heeft een tijdelijke tewerkstelling elders in de instelling. Werknemers dienen bij indiensttreding hierover te worden geïnformeerd.
Een werkverbod waarmee de werknemer niet instemt is moeilijk te verwezenlijken, maar kan in uiterste nood uitgevaardigd worden door de burgemeester van de betreffende gemeente.
Klachtenvrij personeel kan overal tewerkgesteld worden tenzij bij fecesonderzoek een positieve feceskweek wordt gevonden op Shigella, Salmonella Typhi of Salmonella Paratyphi B.

Na uitsluiten van deze verwekkers kunnen medewerkers in keuken en verpleging na het doormaken van gastro-enteritisklachten altijd na informeren van en/of overleg met de leidinggevende of bedrijfsarts en goede voorlichting weer de eigen werkzaamheden hervatten.

Werkhervatting na klinisch herstel is mogelijk op voorwaarde dat voorlichting, hygiënisch werken en toezicht hierop gewaarborgd is. (LCI-draaiboek Uitbraken van gastro-enteritis en voedselinfecties); (Europees Parlement 2004).

Profylaxe & Behandeling

Profylaxe

Niet van toepassing.

Behandeling

Hoewel de infectie in principe vanzelf overgaat, verdient het de voorkeur personen bij wie de infectie is aangetoond te behandelen. Bij de keuze van de therapie wordt de voorkeur gegeven aan metronidazol (Flagyl, nitro-imidazolverbinding).   Voor de behandeling van specifieke patiënten (recidiverende infecties, zwangeren, immuno-incompetenten, aidspatiënten) wordt verwezen naar enkele recentelijk gepubliceerde overzichtsartikelen. (Gar01, Man00, Nas01)

Bij de behandeling van giardiasis met metronidazol valt een parasitologisch genezingspercentage van rond de 77% te verwachten, maar een ‘evidence-based’ uitspraak is moeilijk te doen over het effect op de duur van de (diarree-)klachten. (Man97, Man00) De praktijk leert echter dat patiënten zo’n vijf dagen na aanvang van de therapie een vermindering van klachten ervaren en ook geen cysten meer uitscheiden. Als mogelijke oorzaken van ‘treatment failure’ zijn onder meer beschreven gebrek aan therapietrouw en resistentie van de Giardia-stammen tegen metronidazol. Daarnaast is het van belang dat men zich realiseert dat bij sommige patiënten de zogenaamde post-Giardia-lactose-intolerantie de oorzaak kan zijn van het persisteren van de klachten. Het is raadzaam een controle parasitologisch fecesonderzoek te (laten) verrichten ongeveer tien dagen na therapie; zeker indien de patiënt niet opknapt.

Historie

Giardia lamblia (synoniemen: G. duodenalis, G. intestinalis) is een eencellige parasiet die in 1681 voor het eerst beschreven werd door Antoni van Leeuwenhoek. Dit protozoaire species komt kosmopolitisch voor en is in Nederland de meest frequent voorkomende (potentieel) pathogene darmparasiet bij de mens. De levenscyclus van Giardia is vrij simpel en omvat twee ontwikkelingsstadia: het vegetatieve stadium of trofozoiet (het stadium binnen de gastheer) en het cystestadium (de overlevingsvorm buiten de gastheer). De infectie wordt opgelopen wanneer de cysten via de mond worden opgenomen. Door de lage pH van het maagsap verweekt de cystewand, waarna de parasiet in het duodenum excysteert. De aldus vrijgekomen trofozoiet is, karakteristiek, peervormig, bezit twee kernen, acht flagellen en een centraal gelegen zuignap waarmee de parasiet zich kan vasthechten aan het darmvlokepitheel van het duodenum en jejunum. Op het moment dat de condities in de gastheer voor de parasiet minder gunstig worden (passage via distale deel van het colon naar het externe milieu), is hij in staat zich om te vormen tot een cyste, waardoor hij beschermd wordt tegen uitdroging en externe invloeden. De cyste is direct besmettelijk. Giardiasis (een infectie met G. lamblia) is een zoönose; de parasiet wordt naast de mens ook veelvuldig bij andere zoogdieren aangetroffen, onder andere bij honden, kalveren, bevers en muizen.

Literatuur

  • Bosch DA. G. lamblia bij kinderen van peuterspeelzalen en kinderdagverblijven in Tilburg. 1991 Utrecht: Stichting voor Sociale Gezondheidszorg cahier nr. 17, ISBN 90-72796-09-8.
  • Buret A. Pathogenesis – How does Giardia cause disease? In: Giardia from molecules to disease. Thompson RCA, Reynoldson JA, Lymbery AJ (Eds.), CAB, Wallingford, UK 1994 p. 128-135.
  • Burke JA. The clinical and laboratory diagnosis of giardiasis. Critical Reviews of Clinical Laboratory Science 1977; 7: 372-91.
  • Cartwright CP. Utility of multiple stool specimen ova and parasite examinations in a high prevalence setting J. Clin. Microbiol 1999; 37:2408-11.
  • Danciger M, Lopez M. Numbers of Giardia in the feces of infected children. The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene 1975; 2: 237-42.
  • Europees Parlement en de Raad Verordening (EG) nr. 852/2004 inzake levensmiddelenhygiëne. Bijlage 2, H 8, punt 2.
  • Gardner TB, Hill DR. Treatment of giardiasis. Clin. Microbiol. Rev. 2001;14:773-9.
  • Gool T van, Weijts R, Lommerse E, Mank T. Triple Faeces Test: an effective tool for detection of intestinal parasites in routine clinical practice. Eur. J. Clin. Microbiol. Infect. Dis 2003; 22: 284-90.
  • Homan WL, Mank TG. Human giardiasis: genotype linked differences in clinical symptomatology Int. J. Parasitol 2001;31: 822-6.
  • Isaac-Renton JL, Blatherwick J, Bowie WR. Epidemic and endemic seroprevalence of antibodies to Cryptosporidium and Giardia in residents of three communities with different drinking water supplies. Am. J. Trop. Med. Hyg. 1999; 60: 578-83.
  • Jokipii AMM, Jokipii L. Prepatency of Giardiasis. The Lancet 1977; may 21:1095-7.
  • Knapen F van, Limper L. Diagnosis and epidemiology of G. lamblia infections in the Netherlands. Abstract 1983 autumn meeting NVP.
  • Mank TG, Zaat JOM, Blotkamp J, Polderman AM. Comparison of fresh versus sodium acetate acetic acid Formalin preserved stool specimens for diagnosis of intestinal protozoal infections. Eur. J. Clin. Microbiol. Infect. Dis. 1995; 1076-81.
  • Mank TG, Zaat JOM, Deelder AM, Eijk JThM van, Polderman AM. Sensitivity of microscopy versus enzyme immunoassay in the laboratory diagnosis of Giardiasis. Eur. J. Clin. Microbiol. Infect. Dis 1997; 16: 615-9.
  • Mank TG. Intestinal protozoa and diarrhoea in General Practice. Academisch Proefschrift 1997, Vrije Universiteit, Amsterdam.
  • Mank TG. Protozoaire darminfecties in Nederland. Tijdschrift Kindergeneeskunde 1999;3:130-7
  • Mank TG, Zaat JOM. Diagnostic advantages and therapeutic options for Giardiasis Expert. Opin. Investig. Drugs 2000;8:1513-19.
  • Markell EK, John DT, Krotoski WA. Lumen dwelling protozoa In: Markell and Voge’s Medical Parasitology WB Saunders company Philadelphia USA 8thedition 1999 pp 56-62.
  • Meyer EA Giardiasis Meyer (Ed.) Elsevier, Amsterdam, Holland 1999.
  • Nash ThE, Harrington DA. Experimental Human Infections with G. lamblia The Journal of Infectious Diseases 1987; 6: 974-84.
  • Nash TE, Ohl CA, Thomas E, Subramanian G, Keiser P, Moore T. Treatment of refractory giardiasis. Clin. Infect. Dis. 2001; 33(1)22-8.
  • Polderman AM, Rijpstra AC. Medische parasitologie, handleiding bij de laboratoriumdiagnostiek. Bohn Stafleu Van Loghum, Houten/Diemen, derde herziene druk, 1999 p. 34-6.
  • Wit MAS de, Koopmans MPG, Kortbeek LM, Leeuwen NJ van, Bartelds AIM, Duynhoven THP van. Gastroenteritis in sentinel general practices: Gastroenteritis in sentinel practices, the Netherlands. Emerging Infect. Dis. 2001;7: 82-91.

Naar boven