Ventilatie en COVID-19

Notitie bij LCI-richtlijn COVID-19 | Notitie 3 juni 2021 (versiebeheer zie onderaan deze pagina)

Inleiding

In deze notitie wordt verder ingegaan op de rol van ventilatie bij de transmissie van SARS-CoV-2. Het is een aanvulling op de notitie Aerogene transmissie van SARS-CoV-2 (onderbouwing). De aanleiding hiervoor was het verzoek van het ministerie van VWS om de rol van ventilatie nader toe te lichten om bedrijven en burgers in staat te stellen ventilatie op een goede manier toe te kunnen passen. 

Meerdere universiteiten en kennisinstituten doen onderzoek naar de invloed van ventilatie op de verspreiding van aerosolen en/of voorkomen van aerogene transmissie van SARS-CoV-2 in een ruimte. Het RIVM volgt deze ontwikkelingen. Indien daartoe aanleiding is, zal het beleid worden herzien, waaronder dit advies over de ventilatienormen.

Toelichting ventileren en luchten

Ventileren het voortdurend verversen van lucht. De buitenlucht vervangt telkens (een deel van) de binnenlucht die vervuild is door bijvoorbeeld vocht, stof en ziekteverwekkers. Ventileren is mogelijk via natuurlijke ventilatie (bijvoorbeeld roosters of kieren) of via mechanische ventilatie (ventilatiesysteem). (Definitie volgens hygiënerichtlijnen; wettelijke eisen ventilatiecapaciteit: Bouwbesluit, afdeling 3.6).
Luchten/spuien  betekent dat in een gebouw ramen, luiken of deuren zo tegen elkaar open gezet worden dat er een flinke luchtstroming of -circulatie door de ruimte ontstaat. Soms kan het daarbij nodig zijn om naast de ramen, luiken of deuren in de gevel of het dak ook de binnendeuren tussen afzonderlijke ruimten open te zetten (Bouwbesluit, afdeling 3.7).
Ventilatiesysteem een technisch bouwsysteem, geen onderdeel uitmakend van een verwarmings- of koelsysteem, dat verse lucht toevoert en/of verontreinigde binnenlucht afvoert. Het gaat hier om mechanische ventilatie, een systeem waarbij met behulp van een ventilator de lucht wordt ververst (Bouwbesluit, artikel 1.1, lid 1).
Airconditioning/koelsysteem een technisch bouwsysteem met als doel het koelen van een ruimte binnen een gebouw of gedeelte daarvan, door middel van het toevoeren van koude en/of het ontvochtigen van de lucht (Bouwbesluit, artikel 1.1, lid 1).
 (Zwenk)ventilator zorgt voor verkoeling, zonder dat de lucht kouder wordt. Dat komt doordat de luchtstroom ervoor zorgt dat lichaamswarmte sneller wordt afgevoerd en zweet beter verdampt; daardoor voelt het koeler aan (de gevoelstemperatuur wordt lager). Voorbeelden zijn een tafelventilator en een staande ventilator (Milieu Centraal).
Recirculatie binnen één ruimte  een apparaat of systeem, bijvoorbeeld een airconditioning/koelsysteem, waarmee lucht uit een ruimte wordt opgezogen en in dezelfde ruimte weer wordt uitgeblazen. In deze notitie gaat het om recirculatie binnen gemeenschappelijke ruimtes (niet in woningen) waar mensen uit verschillende huishoudens kunnen verblijven.
Recirculatie tussen verschillende ruimtes  Bij recirculatie tussen verschillende ruimtes wordt via een systeem waarmee het klimaat in een gebouw wordt gereguleerd (HVAC-systemen; heating, ventilation and airconditioning) lucht uit de ene ruimte, via lucht-/ventilatiekanalen, weer naar een andere ruimte gebracht.
Luchtreiniger vermindert eventueel aanwezige deeltjes (zoals virussen of bacteriën) in de lucht die door het apparaat stroomt. Dit wordt gedaan door virussen en bacteriën tegen te houden (bijvoorbeeld via filters) en/of te doden (bijvoorbeeld via UV-C-straling).

 

Effect van ventilatie en luchtreiniging op beperken van COVID-19

Goede ventilatie en effectieve luchtreinigers kunnen virusdeeltjes in de lucht verminderen, maar het is op dit moment onduidelijk of dit ook daadwerkelijk tot aantoonbaar minder COVID-19 leidt. Praktijkonderzoek hiernaar ontbreekt (Hammond 2021). Wel suggereren modelleringsstudies en enkele epidemiologische studies dat onvoldoende ventilatie tot aerogene transmissie zou kunnen leiden en dat voldoende ventilatie de kans op aerogene transmissie kan voorkomen of beperken (zie Aerogene transmissie SARS-CoV-2 | LCI richtlijnen (rivm.nl)). Uit één van de modelleringsstudies blijkt dat verhogen van de ventilatie kan bijdragen aan het beperken van aerosoltransmissie, maar als een ‘supershedder’ aerosolen in de ruimte blijft verspreiden, bijvoorbeeld door zingen, is aerosoltransmissie ook bij hoge ventilatie niet te voorkomen (Schijven 2021).

Er zijn studies gepubliceerd waaruit blijkt dat luchtreinigers aerosolen uit de lucht kunnen verwijderen, mits er voldoende luchtreinigers worden gebruikt en op de juiste positie worden geplaatst (Curtius 2020; Bluyssen 2020). In een andere studie werd de gewenste verlaging van de aerosolen in de lucht alleen bereikt als een hoge ventilatiehoeveelheid werd gecombineerd met meerdere luchtreinigers (Blocken 2021). Echter, het is nog onbekend of met luchtreinigers (luchtfilters of -desinfectie) aantoonbaar meer besmettingen worden voorkomen als dit in publieke settings zoals scholen en kantoren aanvullend wordt gebruikt naast goedwerkende ventilatie (Gezondheidsraad, 2020; Hammond 2021). Het antwoord op de vraag over de noodzaak om luchtreinigers te adviseren hangt samen met de vraag of aerogene transmissie een relevante rol speelt in de totale verspreiding. Het is ook de vraag of het noodzakelijk is te streven naar een zo laag mogelijke concentratie van aerosolen, zonder dat bekend is of er aannemelijke kans is op aerogene transmissie in alle publieke ruimtes. Mogelijk dat praktijkervaringen hier een bijdrage aan kunnen leveren. Naast meer inzicht in effectiviteit is een goede afweging noodzakelijk ten opzichte van de andere aspecten zoals veiligheid (mogelijke gevolgen bij achterstallig onderhoud, open UV-C-systemen, ozonvorming), (onderhouds)kosten (Hammond 2021) en geluidsoverlast (Bluyssen 2020).

Adviezen voor ventileren woningen en bedrijven

Er is internationale consensus dat goede ventilatie bijdraagt respiratoire infecties zoals COVID-19 te voorkomen, maar het is onbekend in welke mate of wat de optimale ventilatiecapaciteit is (WHO 2021, Morawska 2021). Ventilatie wordt niet als losstaande maatregel gezien maar als onderdeel van het geheel van maatregelen om transmissie van SARS-CoV-2 te voorkomen (zie Verspreiding).

In Nederland wordt geadviseerd om voor woningen en (bedrijfs)gebouwen minimaal de bestaande eisen voor ventilatie (luchtverversing) in het Bouwbesluit te volgen. Zie ook de RIVM-hygiënerichtlijnen met normen en tips voor ‘Binnenmilieu’. Er wordt ook van uitgegaan dat gebouwbeheerders het Bouwbesluit én eventuele aanvullende richtlijnen (waaronder de richtlijn van NOC-NSF voor sportaccommodaties) op het gebied van ventilatie (luchtverversing) volgen. In Arbocatalogi kunnen hogere eisen gesteld zijn aan luchtverversing (zie ook het Arboportaal). In bedrijven en woningen is ventileren verplicht en nodig. Daarnaast is van belang na te gaan of ruimtes die voor bepaalde activiteiten gebruikt worden (zoals sportscholen en vergaderruimtes) hiervoor ook oorspronkelijk bedoeld waren en het ventilatiesysteem hiervoor toereikend is.

Onderstaand advies gaat uit van de huidige geldende maatregelen zoals 1,5 meter afstand houden, thuisblijven bij klachten en/of indien een persoon in quarantaine is (als huisgenoot of overig nauw contact van een bevestigde patiënt) en het beperken van grote groepen in één ruimte.

1. Adviezen over ventilatie en luchten in woningen

  • Ventileer 24 uur per dag door de ramen op een kier te zetten, door roosters open te houden, of door een mechanisch ventilatiesysteem continu aan te houden.
  • Lucht meerdere keren per dag de ruimtes door de ramen en eventueel deuren tegen elkaar open te zetten gedurende 10 tot 15 minuten. Lucht onder meer na koken, douchen, een samenkomst met meerdere mensen en activiteiten zoals verven en lijmen.
  • Ook in de winter is het belangrijk om goed te ventileren en zo veel mogelijk te luchten.
  • Zorg dat ventilatieroosters en het mechanische ventilatiesysteem (indien aanwezig) worden gebruikt en onderhouden volgens de handleiding.  

Voor woningen zijn geen aanvullende maatregelen nodig in verband met COVID-19. Voor meer informatie over ventileren (luchtverversing) kan de website van de regionale GGD worden geraadpleegd of de website van Milieu Centraal.

2. Adviezen over ventilatie en luchten voor publieke ruimtes, bedrijven en andere organisaties

  • Ventileer minimaal volgens de eisen van het Bouwbesluit die van toepassing zijn op het gebouw (bestaand of nieuwbouw) en de gebruiksfunctie. Met ventileren wordt zowel het afvoeren van vuile lucht als het aanvoeren van verse buitenlucht bedoeld.
  • Volg aanvullende ventilatienormen van uw sector die opgenomen zijn in richtlijnen of arbocatalogi.
  • Bij twijfel of het aanwezige ventilatiesysteem aan het Bouwbesluit voldoet: win advies in van een onafhankelijk expert over het ventilatiesysteem en met name over het gebruik hiervan.
  • Indien er twijfel bestaat of een (ouder) gebouw voldoet aan de minimale eisen van het Bouwbesluit of van functie is veranderd: overleg met een expert over de mogelijkheden om toch aan de eisen te voldoen. Hierbij kan worden beoordeeld of mogelijkheden tot natuurlijke ventilatie of het plaatsen van roosters boven aanwezige ramen een alternatief kunnen bieden.
  • Zorg dat ventilatieroosters en het mechanische ventilatiesysteem worden gebruikt en onderhouden volgens de handleiding.
  • Bij energiezuinige ventilatiesystemen met bijvoorbeeld timers of CO2-meters moet worden nagegaan of deze voldoen aan de eisen om de ruimte te voorzien van voldoende verse lucht.
  • Lucht regelmatig gedurende 10 tot 15 minuten door ramen en deuren tegen elkaar open te zetten, met name na activiteiten zoals koken en douchen. Ook tijdens pauzes en na samenkomsten van meerdere mensen, zoals bijvoorbeeld een vergadering, is het belangrijk om te luchten.

Bedrijven kunnen op het Arboportaal meer informatie vinden over luchtverversing/ventilatie en kunnen voor vragen terecht bij de Arbocoördinator. Voor primair onderwijs en kinderdagopvang is er een RIVM-richtlijn voor Binnen- en Buitenmilieu met aanvullende ventilatie-adviezen. Voor primair onderwijs en voortgezet onderwijs is er ook een handreiking ‘Optimaal ventileren op scholen’ van Ruimte OK.

Adviezen recirculatie van lucht

Recirculatie binnen één gemeenschappelijke ruimte

Bij recirculatie wordt de binnenlucht door een apparaat uit de ruimte aangezogen, daarna bijvoorbeeld gekoeld, verwarmd en/of deels ververst en vervolgens weer in dezelfde ruimte gebracht. Een voorbeeld van een dergelijk apparaat is een mobiele airconditioning. Ook ruimtes waar binnenlucht wordt gerecirculeerd moeten in ieder geval aan de eisen van het Bouwbesluit voldoen. Er moet dus in een gemeenschappelijke ruimte via een ventilatievoorziening voldoende verse lucht van buiten naar binnen worden gebracht. Recirculeren (zonder voldoende luchtverversing) is geen vervanging voor ventileren.

Recirculatie tussen verschillende ruimtes

Het RIVM is terughoudend in het afraden van ventilatiesystemen met recirculatie tussen verschillende ruimtes (HVAC-systemen) waarbij lucht van de ene ruimte naar de andere ruimte wordt gebracht, omdat casuïstiek waarbij dit een rol speelde in de verspreiding van een infectieziekte ontbreekt. Ook heeft het uitzetten van deze recirculatie gevolgen voor het klimaat in het hele gebouw. Bij systemen met recirculatie tussen verschillende ruimtes is het wel van belang dat er voldoende verse buitenlucht wordt toegevoegd en daarmee voldoet aan de eisen in het Bouwbesluit (Bouwbesluit, artikel 3.34).

Adviezen voor vermijden sterke luchtstromen van persoon naar persoon

Het ECDC adviseert om luchtstromen van persoon naar persoon te vermijden (ECDC, 2020). In meerdere publicaties worden sterke luchtstromen genoemd als mogelijke oorzaak van de verspreiding van SARS-CoV-2 (zie bijlage onderbouwing Aerogene transmissie). Hoewel nog niet duidelijk is of door de geforceerde luchtstromen transmissie met SARS-CoV-2 verder dan 1,5 meter een belangrijke bijdrage levert aan de verspreiding, is het ook niet uit te sluiten. Uit voorzorg worden daarom de volgende adviezen gegeven:

  • Tijdens het ‘luchten’ kunnen sterke luchtstromen ontstaan (tocht). Vermijd dat deze sterke luchtstromen van persoon naar persoon gaan. Lucht gemeenschappelijke ruimtes zoals een vergaderruimte bijvoorbeeld tijdens de pauze of na de bijeenkomst als iedereen de ruimte heeft verlaten.
  • Vermijd indien mogelijk het gebruik van apparaten die een sterke luchtstroom produceren, zoals (zwenk)ventilatoren en mobiele airco’s, in een gemeenschappelijke ruimte. Als gebruik van deze apparaten echter noodzakelijk is, bijvoorbeeld omdat het zo warm wordt dat er (gezondheids)klachten kunnen ontstaan, voorkom dan zo veel mogelijk dat de luchtstroom direct van de ene persoon naar de andere gaat. In woningen (thuis-/gezinssituatie) of ruimtes waar 1 persoon werkt of verblijft kunnen (zwenk)ventilatoren en mobiele airco’s wel worden gebruikt.

Voor mensen met een kwetsbare gezondheid kan het advies van het Nationaal Hitteplan worden gevolgd. Hierin wordt vanwege SARS-CoV-2 geadviseerd om enkel (zwenk)ventilatoren en mobiele airco’s te gebruiken in gemeenschappelijke ruimten als er geen andere verkoeling mogelijk is. Dit geldt bijvoorbeeld voor verpleeghuizen. Wel dient erop gelet te worden dat de luchtstroom van de ventilator niet direct van de ene persoon naar de andere gaat. Het Nationaal Hitteplan is in lijn met de adviezen van de internationale werkgroep van de Global Heat Health Information Network.

Literatuur

  • Blocken B, van Druenen T, Ricci A, Kang L, van Hooff T, Qin P, Xia L, Ruiz CA, Arts JH, Diepens JFL, Maas GA, Gillmeier SG, Vos SB, Brombacher AC. Ventilation and air cleaning to limit aerosol particle concentrations in a gym during the COVID-19 pandemic. Build Environ. 2021 Apr 15;193:107659. Doi: 10.1016/j.buildenv.2021.107659.
  • Bluyssen PM, Ortiz M, Zhang D. The effect of a mobile HEPA filter system on ‘infectious’ aerosols, sound and air velocity in the SenseLab. Build Environ. 2021 Jan 15;188:107475. Doi: 10.1016/j.buildenv.2020.107475.
  • Curtius J., M. Granzin & J. Schrod (2021). Testing mobile air purifiers in a school classroom: Reducing the airborne transmission risk for SARS-CoV-2, Aerosol Science and Technology, Doi: 10.1080/02786826.2021.1877257.
  • ECDC (2020). Heating, ventilation and air-conditioning systems in the context of COVID-19: first update.
  • Gezondheidsraad (2020). Verslag werkconferentie Ventilatie en COVID-19.
  • Hammond A, Khalid T, Thornton HV, Woodall CA, Hay AD. Should homes and workplaces purchase portable air filters to reduce the transmission of SARS-CoV-2 and other respiratory infections? A systematic review. PLoS One. 2021 Apr 29;16(4):e0251049. doi: 10.1371/journal.pone.0251049.
  • Morawska L, Allen J, Bahnfleth W, Bluyssen PM, Boerstra A, Buonanno G, Cao J, Dancer SJ, Floto A, Franchimon F, Greenhalgh T, Haworth C, Hogeling J, Isaxon C, Jimenez JL, Kurnitski J, Li Y, Loomans M, Marks G, Marr LC, Mazzarella L, Melikov AK, Miller S, Milton DK, Nazaroff W, Nielsen PV, Noakes C, Peccia J, Prather K, Querol X, Sekhar C, Seppänen O, Tanabe SI, Tang JW, Tellier R, Tham KW, Wargocki P, Wierzbicka A, Yao M. (2021). A paradigm shift to combat indoor respiratory infection. Science. 14;372(6543):689-691. doi: 10.1126/science.abg2025.
  • Schijven J, Vermeulen LC, Swart A, Meijer A, Duizer E, de Roda Husman AM. Quantitative Microbial Risk Assessment for Airborne Transmission of SARS-CoV-2 via Breathing, Speaking, Singing, Coughing, and Sneezing. Environ Health Perspect. 2021 Apr;129(4):47002. doi: 10.1289/EHP7886.
  • WHO (2021). Roadmap to improve and ensure good indoor ventilation in the context of COVID-19.

Versiebeheer

  • 03-06-2021: De verwijzing naar het ‘adviesdocument aan het ministerie van VWS is verwijderd omdat dit document niet meer actueel is. Wel zijn enkele adviezen uit het adviesdocument in deze nieuwe versie opgenomen: aandacht voor gebruik en onderhoud ventilatiesystemen, bepalen of de ruimte voldoende ventilatiecapaciteit heeft voor de functie, letten op juiste instellingen van energiezuinige ventilatiesystemen. Verder is op enkele plekken de tekst aangepast om het advies te verhelderen.
  • 21-08-2020: Om het eerdere advies te verhelderen is de tekst aangepast.
  • 28-07-2020: Dit advies is aangepast naar aanleiding van nieuwe vragen van VWS. Voor het volledige document met antwoorden op de vragen, zie het adviesdocument aan het ministerie van VWS.
  • 23-06-2020: Eerste versie.