Achtergronden

Verwekker

Een protozoön van het geslacht Plasmodium. Er zijn vier soorten malariaparasieten die specifiek de mens infecteren. Daarnaast kunnen enkele soorten die bij apen voorkomen ook mensen infecteren.

Epidemiologie

Verspreiding in de wereld

Malaria komt voornamelijk voor in de (sub)tropen en wordt veroorzaakt door een infectie met een parasiet van het geslacht Plasmodium. In 2024 waren er 265 miljoen gevallen van malaria in de WHO (World Health Organization)-regio Afrika, wat neerkomt op 94% van de gevallen wereldwijd (WHO 2025). P. falciparum is in Afrika de belangrijkste verwekker van malaria. Een infectie met deze species leidt tot het ziektebeeld malaria tropica, dat zeer ernstig en soms fataal kan verlopen. Malaria tertiana (veroorzaakt door P. vivax en P. ovale) komt daar eveneens voor, maar (in het overgrote deel) minder frequent. Infecties met P. vivax komen vooral voor in Midden-Amerika, delen van Zuid-Amerika, Azië, het Midden-Oosten en daarnaast ook in delen van de Hoorn van Afrika (Battle 2021). Infecties met P. vivax of P. ovale leiden meestal tot niet-levensbedreigende ziekte. Malaria quartana, dat wordt veroorzaakt door P. malariae, komt voor in de meeste malaria endemische landen (met name Sub-Sahara-Afrika), hoewel weinig frequent (Fuehrer 2022).

P. knowlesi infecteert vooral non-humane primaten en komt veel voor in Zuidoost-Azië (vooral op Borneo) (Tobin 2024). Mensen kunnen ook ziek worden (malaria quotidiana). Soms ontwikkelt zich dan een ernstig ziektebeeld met fatale afloop (Malaria Atlas Project).

In Europa komt malaria vrijwel alleen als importziekte voor, hoewel zich in Griekenland tussen 2009 en 2013 uitbraken van autochtone P. vivax-infecties hebben voorgedaan (Spanakos 2018). Daarnaast wordt incidenteel melding gemaakt van malaria bij mensen die in de buurt van (lucht)havens verbleven (‘(lucht)havenmalaria’) en die nooit in malaria-endemische landen waren geweest (Mouchet 2000). 

Voorkomen in Nederland

De laatste persoon met autochtone malaria (door P. vivax) in Nederland werd gemeld in 1959. In 1970 kreeg Nederland als een van de laatste landen in Europa het predicaat ‘malariavrij’ van de WHO (van der Kaaden 2003). Sinds 1970 wordt malaria in Nederland dan ook beschouwd als een importziekte. Wel zijn er sindsdien enkele gevallen van luchthavenmalaria beschreven (Thang 2002). Ook Caribisch Nederland is malariavrij.

In de periode 2014-2024 werden er tussen de 72 en 343 malariameldingen per jaar gedaan via de meldplicht. De voornaamste verwekker bij deze groep meldingen was P. falciparum. In de jaren 2020 en 2021 bleef het aantal meldingen achter ten opzichte van de voorgaande periode, als gevolg van de reisrestricties tijdens de COVID-19-pandemie. In 2023 was het aantal meldingen met 249 infecties weer terug op het niveau van voor de COVID-19-pandemie. In 2024 werden 217 meldingen gedaan. Het overgrote deel van deze infecties werd opgelopen in Afrika (90% van de meldingen). Bij een groot deel van deze infecties was sprake van reizen in verband met familie- en vriendenbezoek (RIVM 2025).

Pathogenese

Tijdens een bloedmaal injecteert de besmette Anopheles-mug tientallen sporozoïeten die via de bloedbaan de leverparenchymcellen bereiken, waarin zij zich vermenigvuldigen en ontwikkelen tot leverschizonten. Na minimaal zes dagen barsten de levercellen open en komen honderdduizenden merozoïeten (dochtercellen) vrij in de bloedbaan, die dan onmiddellijk erytrocyten binnendringen. Bij P. vivax en P. ovale kan een deel van de leverstadia persisteren en langere tijd latent aanwezig blijven als zogenaamde hypnozoïeten.

In de erytrocyt ontwikkelt de merozoïet zich tot trofozoïet en vervolgens tot bloedschizont. Uiteindelijk barst de erytrocyt open en komen er 6 tot maximaal 32 merozoïeten vrij, die op hun beurt weer nieuwe erytrocyten binnendringen (zie Life Cycle (CDC). In een vatbaar persoon neemt het aantal parasieten zo met een factor 6 tot 20 per cyclus toe (White 2014). De ziekteverschijnselen worden veroorzaakt door de vernietiging van erytrocyten, het vrijkomen van producten van parasiet en erytrocyt in de bloedbaan en de reactie van de gastheer hierop.

Bovendien kunnen bij P. falciparum de geïnfecteerde erytrocyten vastlopen (sequestratie) in de zeer kleine bloedvaten van verschillende organen (vooral hersenen en nieren, en bij zwangeren ook de placenta), waardoor in enkele dagen tijd levensbedreigende complicaties kunnen ontstaan. Bij P. vivax en P. ovale kunnen de hypnozoïeten zich met tussenposen van enkele weken tot meerdere maanden alsnog verder ontwikkelen tot leverschizonten en zo telkens opnieuw symptomen van malaria veroorzaken (‘relapses’).

Een deel van de merozoïeten vormt mannelijke microgametocyten en vrouwelijke macrogametocyten (begin seksuele cyclus). Deze worden tijdens een bloedmaal door de mug opgezogen. In de mug ontstaan hieruit de mannelijke microgameten en vrouwelijke macrogameten. Deze versmelten tot zygoten, die in de wand van de muggenmaag uitgroeien tot oöcysten. In de oöcyste ontstaan duizenden sporozoïeten die naar de speekselklier van de mug migreren, waarmee de cyclus opnieuw kan beginnen.

Incubatieperiode

De periode die verloopt tussen de beet van een met Plasmodium spp. besmette mug en het ontstaan van symptomen bedraagt gemiddeld 10-15 dagen, maar varieert sterk per Plasmodium-soort (WHO 2025). Bij P. falciparum kunnen symptomen al na 7 dagen ontstaan. P. malariae kan daarentegen een latente periode van weken, maanden of zelfs jaren hebben (Oriero 2021). Voor P. ovale en P. vivax is de incubatietijd gemiddeld 12-17 dagen, maar door de vorming van hypnozoïeten kunnen relapses ontstaan tot jaren na bezoek aan een endemisch gebied (Menkin-Smith 2025, Okafor 2025).

De gebruikelijke profylaxe voorkomt wel de ziekteverschijnselen van P. vivax en P. ovale maar niet de vorming van hypnozoïeten. Zo kan weken tot maanden – en in zeldzame gevallen jaren – na het stoppen met profylaxe een 'uitgestelde eerste aanval' optreden (Schwartz 2003). Ook bij P. falciparum kan een verlengde incubatietijd optreden bij personen die chemoprofylaxe gebruiken. Bij gebruik van mefloquine als profylaxe kan dit gezien de lange halfwaardetijd (13-37 dagen) oplopen tot drie maanden. Ook het onregelmatig slikken van antimalariamiddelen of infectie met een resistente Plasmodium-soort kan leiden tot een langere incubatietijd. Bij koorts na bezoek aan de tropen moet dus ook bij langere tijd na vertrek uit endemisch gebied gedacht worden aan mogelijke malaria.

Ziekteverschijnselen

De belangrijkste symptomen van malaria zijn (intermitterende) koorts, hoofd- en spierpijn. Het ziektebeeld verschilt afhankelijk van de Plasmodium-soort en de immuunstatus van de patiënt (zie ook Natuurlijke immuniteit). Bij de niet-immune reiziger gaat een parasitemie met P. falciparum altijd gepaard met symptomen. De mate van de parasitemie kan beïnvloed worden door voorafgaand profylaxegebruik. Ook de symptomen kunnen daardoor veranderd zijn (bijvoorbeeld subfebriele temperatuursverhoging). Bij semi-immune personen in endemische gebieden kan – bij volwassenen en oudere kinderen – een parasitemie symptoomloos of met geringe verschijnselen verlopen (zie ook Natuurlijke immuniteit). Ook kan het na expositie langer duren voordat klinische symptomen ontstaan, terwijl zich al wel een hoge parasitaire load kan ontwikkelen. Bij lichamelijk onderzoek kan bij een infectie die al meerdere dagen bestaat een anemie en/of een splenomegalie worden vastgesteld.

Het koortspatroon is afhankelijk van de Plasmodium-soort. P. knowlesi heeft een reproductiecyclus van 24 uur, P. falciparum, P. vivax en P. ovale van zo’n 48 uur en bij P. malariae is dit 72 uur. Dit kan het typische koortspatroon verklaren. Het is echter in de praktijk meestal niet mogelijk om uitsluitend op het koortsverloop een onderscheid te maken tussen de verschillende soorten.

P. falciparum

Malaria tropica (Engels: falciparum malaria) begint met een grillig verlopende koorts, al dan niet met koude rillingen. De typische anderdaagse koortsaanvallen komen bij malaria tropica zelden voor. In het begin ziet men een ‘griepachtig’ ziektebeeld met hoofdpijn, spierpijn, misselijkheid, braken en soms diarree. Indien de patiënt niet tijdig wordt behandeld ontstaat een steeds hogere parasitaire load, waardoor na verloop van dagen levensbedreigende complicaties kunnen ontstaan, zoals cerebrale malaria, nierinsufficiëntie en shock. Het overlijdensrisico van een persoon met malaria tropica die niet immuun is, is vooral afhankelijk van de snelheid waarmee het ziektebeeld wordt herkend. Tijdige behandeling verlaagt de parasitaire load en daarmee de kans op levensbedreigende complicaties. Het is niet bekend hoeveel Nederlandse reizigers met malaria tropica opgenomen worden op een intensive care, maar IC (Intensive care)-opnames en overlijdens zijn wel beschreven (Nederstigt 2023). In een in 2017 gepubliceerde case-series werd melding gemaakt van een case fatality rate van 0,5% onder personen woonachtig in Nederland maar geboren in malaria-endemische gebieden die bij een bezoek aan hun land van herkomst malaria opliepen (de Gier 2017).

P. vivax, P. ovale en P. malariae

Malaria tertiana (derdedaagse koorts: P. vivax of P. ovale) en malaria quartana (vierdedaagse koorts: P. malariae) worden gekenmerkt door regelmatig terugkerende koortspieken met koude rillingen, respectievelijk om de 48 en 72 uur. Ook andere aspecifieke symptomen zoals hoofdpijn, spierpijn of misselijkheid kunnen hierbij voorkomen. Doordat de reproductie plaatsvindt in een beperkter aantal rode bloedcellen (bij P. vivax en P. ovale de erytroblasten, bij P. malariae de oude rode bloedcellen) en het aantal merozoieten per schizont lager is dan bij P. falciparum, wordt meestal een lagere parasitaire load gezien. Er ontstaat, in tegenstelling tot bij P. falciparum, zelden sequestratie van parasieten. Het ziekteverloop is over het algemeen milder, hoewel ernstige ziekte dus wel mogelijk is. Bij malaria tertiana kunnen zich recidieven voordoen tot ongeveer vijf jaar na terugkeer uit het betreffende malariagebied (zie Pathogenese).

P. knowlesi

P. knowlesi komt voor in specifieke gebieden in Zuidoost-Azië. Het kent een cyclusduur van 24 uur en veroorzaakt hiermee een snel stijgende parasitemie. De ernst van het ziektebeeld is hiermee vergelijkbaar met dat van P. falciparum (White 2014).

Natuurlijke immuniteit

In malaria-endemische gebieden kan iedereen geïnfecteerd raken. Continue herinfectie of langdurige infectie kan leiden tot een bepaalde graad van verworven immuniteit. Deze semi-immuniteit beschermt tegen ziekte, niet tegen infectie. Het opbouwen van deze weerstand duurt meerdere jaren. Zuigelingen geboren in hoog-endemische gebieden hebben gedurende het eerste half jaar enige bescherming door passief verkregen maternale antilichamen en door het foetaal hemoglobine (HbF) (White 2014).

Eenmaal opgebouwde semi-immuniteit gaat geleidelijk verloren wanneer een persoon niet meer regelmatig een herinfectie ondergaat, zoals bij verblijf in een niet-endemisch gebied. Hierdoor kunnen personen die na langer verblijf in een niet-endemisch gebied terugkeren naar een endemisch gebied alsnog (ernstig) ziek worden na infectie (Fiarhurst 2019, Mischlinger 2020). Erfelijke factoren spelen een rol bij de weerstand tegen ernstige malaria. Mensen met een heterozygote vorm (dragerschap) van sikkelcelanemie (AS) of thalassemie en personen met G6PD-deficiëntie zijn beter beschermd tegen de ernstige vormen van malaria, maar zij dienen wel de gebruikelijke profylaxe te krijgen (WHO 2025).

Reservoir

De mens is het reservoir voor P. falciparum, P. ovale, P. vivax en P. malariae. Bij verschillende vogels en non-humane primaten komen ook andere Plasmodium-soorten voor, waarvan de meeste geen rol hebben als ziekteverwekker bij de mens.

Sommige Plasmodium-soorten van non-humane primaten kunnen bij de mens wel ziekte veroorzaken, zoals P. knowlesi, P. brasilianum, P. cynomolgi, P. inui en P. fieldi. Humane infecties met P. knowlesi zijn daarvan het meest beschreven. Plasmodium-soorten van andere diersoorten spelen geen rol als ziekteverwekker bij de mens.

Transmissie

Besmettingsweg

Muggenbeten

De mens raakt besmet met sporozoieten door de beet van een geïnfecteerde vrouwelijke mug van het genus Anopheles. Via de mens kan vervolgens weer een mug worden geïnfecteerd met gametocyten. De ontwikkeling van de gametocyten naar sporozoieten in de speekselklieren van de mug is temperatuurafhankelijk en vindt niet plaats bij te lage of te hoge temperaturen (Suh 2024). Ook hebben de muggen wateroppervlak nodig om zich voort te planten waardoor in sommige gebieden de transmissie sterk seizoensafhankelijk is, met hoge transmissie in het regenseizoen en nauwelijks transmissie in het droge seizoen. De mug is actief tussen zonsondergang en zonsopgang.

Incidentele besmettingsroutes

Directe overdracht van mens op mens zonder tussenkomst van de mug is zeldzaam en berust op directe overdracht van bloed. Dit kan het geval zijn bij transmissie van moeder op kind (in endemische gebieden niet uitzonderlijk, zie Perinatale overdracht), in zeldzame gevallen het ontvangen van een bloedtransfusie met bloed van een persoon met malaria (via orgaan- of beenmergtransplantatie) en via hergebruik van besmette naalden (Daily 2025). Er is een geval van nosocomiale transmissie beschreven in Nederland, bij een kind met een neurotrauma dat naast een kind met ernstige malaria werd verpleegd. Mogelijk is deze transmissie veroorzaakt door omgevingsverontreiniging met occulte spoortjes bloed bij een zeer hoge parasitemie (Winterberg 2005).

Perinatale overdracht

Malaria kan ook worden overgedragen van moeder op kind. In een meta-analyse wordt een gepoolde prevalentie van congenitale malaria gerapporteerd van 6,9% en in sommige hoog-endemische gebieden loopt deze op tot 46,7% (Bilal 2020). Hierbij wordt congenitale malaria gedefinieerd als de aanwezigheid van malariaparasieten in het bloed binnen de eerste levensweek. Opvallend is dat de prevalentie van congenitale malaria hoger was in gebieden met onstabiele, wisselende transmissie dan in gebieden waar het hele jaar door malariatransmissie aanwezig is. Mogelijk wordt dit veroorzaakt door de aanwezigheid van beschermende antilichamen bij de moeder en via de placenta ook bij het kind in gebieden met constante transmissie. (Semi-)immune zwangeren lopen een kleiner risico op transplacentaire transmissie dan zwangeren die nooit met malaria in aanraking zijn geweest of nooit malaria hebben doorgemaakt, waarschijnlijk ook door beschermende antistoffen.

Besmettelijke periode

Mens-op-mens-transmissie komt slechts zelden voor (zie Incidentele besmettingsroutes); een besmettelijke periode kan hiervoor niet gegeven worden.

De voor muggen besmettelijke periode

Het bloed van een persoon met malaria is voor de mug besmettelijk vanaf het moment dat er gametocyten (geslachtelijke vormen) aanwezig zijn in het bloed. Dit is het geval vanaf 8-12 dagen na de beet van een geïnfecteerde mug bij P. falciparum en enkele dagen later bij P. vivax en P. ovale (Baker 2010, Bantuchai 2022). De mug is na een periode van gemiddeld twee weken in staat tot infectie van de mens en blijft dit gedurende de gehele levensduur van de mug (enkele weken).

Besmettelijkheid

De mens is in principe niet besmettelijk voor de mens (behalve via Incidentele besmettingsroutes).

Risicogroepen

Verhoogde kans op infectie

Reizigers naar endemische gebieden. Zie ook Arbeidsgerelateerde risicogroepen.

Verhoogde kans op ernstig beloop

Er bestaat een verhoogde kans op complicaties bij (Ashley 2018, Hanscheid 2025):

• Zwangeren
• Kinderen, met name jonger dan 5 jaar
• Personen zonder (functionele) milt
• Personen die niet immuun zijn (of hun immuniteit hebben verloren), binnen deze groep lopen ouderen extra risico op een ernstig beloop
• Personen met homozygote sikkelcelanemie (heterozygotie geeft een bepaalde vorm van bescherming) en heterozygote dragers van zowel het sikkelcel- als het thalassemie-gen
• Personen met hiv

Personen met hiv hebben een hogere kans op ernstig beloop indien de cellulaire immuniteit, afgemeten aan het CD4-getal, verminderd is. In de literatuur wordt hiervoor een CD4-getal genoemd van lager dan 350 CD4-cellen per microliter (Chalwe 2009, Mouala 2009).

Verhoogde kans op ernstig beloop bij zwangerschap

Zwangeren hebben bij malaria een verhoogde kans op een ernstig beloop en op complicaties bij de foetus. Door aanhechting van erytrocyten geïnfecteerd met malaria-parasieten op de bloedvatwand in de placenta ontstaat inflammatie van de placenta en gedysreguleerde angiogenese, wat de kwaliteit van de placenta aantast (Daily 2025, WHO 2025). Er is een verhoogd risico op laag geboortegewicht bij de pasgeborene en toegenomen anemie bij de moeder (met name bij personen in endemische gebieden). Bij niet-immune zwangeren is er een verhoogd risico op ernstige complicaties van malaria: intra-uteriene vruchtdood en overlijden van de moeder (WHO 2025).

Behandeling

De Stichting Werkgroep Antibioticabeleid (SWAB) en de Nederlandse Vereniging voor Parasitologie (NVP) adviseren artemisinine als de hoeksteen van de behandeling van infecties met P. falciparum (malaria tropica) of in zeldzamer geval P. knowlesi. In geval van ernstige infecties is intraveneuze behandeling met artesunaat de eerste keuze. Voor ongecompliceerde infecties is een op artemisinine of atovaquone-gebaseerde orale combinatietherapie het meest werkzaam. Bij de behandeling moet rekening gehouden worden met de mogelijkheid van artemisinine-resistentie; met name stammen in Zuidoost-Azië kunnen verminderd gevoelig zijn, maar ook in oostelijk Afrika is artemisinine-resistentie in opkomst (Rosenthal 2024, White 2014).

Bij infecties met P. vivax en P. ovale (malaria tertiana), moet naast de behandeling die is gericht op de ziekte zelf ook nabehandeld worden om de hypnozoïeten te elimineren, zodat relapses kunnen worden voorkomen. Er dient ook rekening te worden gehouden met chloroquineresistente P. vivax-stammen in Zuidoost-Azië. Malaria door chloroquineresistente P. vivax kan goed behandeld worden met een op artemisinine-gebaseerde combinatietherapie (Rosenthal 2024).

Infecties met P. malariae kunnen over het algemeen goed behandeld worden met orale regimes gebaseerd op artemeter.

Voor meer informatie over de behandeling van malaria zie de richtlijnen van de SWAB en de NVP.

Diagnostiek

Het hoofdstuk Diagnostiek wordt verzorgd door de subcommissie diagnostiek met medewerking van de NVMM (Nederlandse Vereniging voor Medische Microbiologie).

Voor een uitgebreide richtlijn ten aanzien van malariadiagnostiek, zie de FMS-richtlijn Malariadiagnostiek.

Vanwege het mogelijk fulminante en zelfs fatale beloop van malaria, is malariadiagnostiek in Nederland citodiagnostiek die 7 dagen per week 24 uur per dag beschikbaar moet zijn. Het is een kunstfout om bij verdenking van malaria te wachten met de bloedafname tot de eerstvolgende koortspiek. De daardoor veroorzaakte vertraging van de diagnostiek kan ernstige gevolgen hebben. Na bloedafname dient er binnen 90 minuten een screeningstest te worden uitgevoerd.

Microbiologische diagnostiek

Directe diagnostiek

Het aantonen van parasieten met microscopie op een bloeduitstrijk en/of dikkedruppelpreparaat is nog steeds de gouden standaard voor malariadiagnostiek. Deze technieken vereisen specifieke deskundigheid van goed opgeleid analytisch personeel.

Huidige diagnostiek in Nederland gebeurt middels een screeningsonderzoek op de aanwezigheid of afwezigheid van malaria (1 test of een combinatie van verschillende testen met een zeer hoge sensitiviteit voor alle malariasoorten, met maximaal 90 minuten doorlooptijd en 24/7 beschikbaar), gevolgd door een confirmatie-onderzoek middels microscopie (confirmatie van de aanwezigheid van malaria, speciesdeterminatie en eventueel parasitemie-bepaling).

Beschikbare diagnostische methoden zijn:

• Microscopie bloeduitstrijk en dikke druppel (screenings- en bevestigingtest)
  Het dikkedruppelpreparaat is een preparaat van gelyseerd bloed waarin Plasmodium-parasieten kunnen worden aangetoond. De sensitiviteit is relatief hoog. Als er malariaparasieten worden gezien in het dikkedruppelpreparaat wordt gebruik gemaakt van bloeduitstrijkpreparaten voor het vaststellen van de Plasmodium-soort. 
  Het percentage geïnfecteerde erytrocyten (parasitaemie) wordt dan ook bepaald bij een infectie met P. falciparum of P. knowlesi, omdat dit medebepalend is voor de therapie.
   
• Malaria-antigeentesten (RDT) (screeningstest)
  Malaria-antigeentesten (rapid diagnostic tests, RDT) zijn immunochromatografische kaarttesten waarbij antigeen van Plasmodium-parasieten wordt aangetoond. Ze zijn snel en eenvoudig in gebruik, maar minder sensitief en specifiek dan microscopie. Deze kaarten gebruiken verschillende Plasmodium-antigenen met verschillende gevoeligheid. Sommige van deze antigenen worden alleen gevonden in P. falciparum, waardoor vaak onderscheid gemaakt kan worden tussen P. falciparum en andere soorten. Er verschijnen echter steeds meer rapporten van P. falciparum die het P. falciparum-specifieke (HRP2) antigeen missen en daardoor niet worden gedetecteerd door de RDT. Afhankelijk van geografische locatie mist de RDT 10-40% of zelfs tot 80% van P. falciparum-gevallen. De RDT is ook onvoldoende sensitief om non-falciparum species te detecteren en kunnen P. falciparum-infecties met hoge parasitemie missen door de zogenoemde 'prozone effect'. 
  Malaria is niet uitgesloten bij een negatief antigeentestresultaat en een positieve malaria-antigeentest moet worden gevolgd door microscopisch onderzoek om de soort en het infectiepercentage te bepalen.
   
• LAMP (screeningstest)
  LAMP is een Nucleic Acid Amplification Test (DNA-detectie) die veel sneller een uitslag geeft dan een conventionele Polymerase Chain Reaction (PCR) en geen specifiek hiervoor getrainde analisten nodig heeft, waardoor deze techniek makkelijk te implementeren is. 
  Een positieve LAMP-test geeft aan dat er Plasmodium spp.-DNA aanwezig is, maar kan geen soort en/of parasitemie bepalen. Daar is nog steeds microscopie voor nodig. 
  Zowel de sensitiviteit als de negatieve voorspellende waarde (NVW) van de LAMP-test worden als zeer hoog ingeschat. De specificiteit van LAMP in de follow-up is laag, door de (submicroscopische) aanwezigheid van gametocyten van Plasmodium spp. in het perifere bloed na adequate behandeling.
   
• QBC (quantitative buffy coat) (screeningstest)
  De quantitative buffy coat (QBC)-techniek is een methode gebaseerd op micro-centrifugatie, fluorescentie en densiteit van geïnfecteerde rode bloed cellen. De sensitiviteit van de QBC is waarschijnlijk iets lager dan van de LAMP maar vergelijkbaar met microscopie. De QBC heeft wel een betere specificiteit dan de LAMP en dus een betere positief voorspellende waarde. Het is niet mogelijk om de hoogte van de parasitemie te determineren door middel van de QBC. 
  Dit is een techniek die vooral zinvol is voor laboratoria die regelmatig malariaonderzoek verrichten, aangezien analisten hierop getraind dienen te worden en de apparatuur benodigd voor uitvoeren van een QBC kostbaarder is dan voor standaard microscopie, RDT of LAMP. Van de screeningstesten is alleen de LAMP voldoende sensitief om als enige test te gebruikt kunnen worden, de andere testen (RDT en QBC) moeten altijd worden gecombineerd met een andere test (een tweede screeningstest of microscopie).

Overige directe methoden

• PCR-diagnostiek
  PCR is vooral nuttig ter confirmatie van het microscopisch onderzoek of bij twijfel over de Plasmodium-soort(en), onder andere bij verdenking op een menginfectie, en is beschikbaar in de meeste expertisecentra voor parasitologische diagnostiek (zie Nederlandse Vereniging Parasitologie).
   
• Flowcytometrische technieken
  Fluorescentie-flowcytometrische technieken worden door enkele expertisecentra sporadisch gebruikt. Met deze techniek kan binnen 1 minuut een Plasmodium-infectie aangetoond worden, waarbij tevens de parasitaemie accuraat bepaald wordt en P. falciparum van de overige Plasmodium-species onderscheiden kan worden. Daarnaast kunnen met deze methode ook andere bloedparasieten dan Plasmodium aangetoond worden, zoals Trypanosoma spp. en Babesia spp. De methode is sensitiever dan klassieke microscopie, maar wel kostbaar en vergt een speciaal apparaat, waardoor deze methodiek nog niet toegankelijk is voor de meeste laboratoria.

Waakzaamheid bij een negatieve uitslag

Bij een negatieve screeningstest en/of confirmatietest zonder microscopie moet alsnog (microscopisch) onderzoek overwogen om andere bloedparasieten te detecteren (zoals Trypanosoma-soorten en Babesia-soorten) als er geen alternatieve diagnose waarschijnlijk wordt geacht en de kliniek en epidemiologie hierbij zouden kunnen passen (in overleg met arts-microbioloog en/of expertisecentrum).

Herhaal ook de combinatie van testen bij blijvende hoge klinische verdenking op malaria en een negatieve testuitslag. In de literatuur is echter geen duidelijke onderbouwing voor het drie keer herhalen van de antigeentest/microscopie/QBC voor een voldoende hoge NVW.

Indirecte diagnostiek

Antistoffen zijn pas een week na ontstaan van het ziektebeeld aantoonbaar in het bloed en blijven tijdelijk (enkele maanden) in het bloed aanwezig. Antistofbepaling heeft geen plaats in de acute diagnostiek of de klinische follow-up van malaria.

Typering voor bron- en contactonderzoek

Niet van toepassing.

Niet-microbiologische diagnostiek

Niet van toepassing.

Preventie

Immunisatie

Vaccinatie

Er zijn twee vaccins geregistreerd voor gebruik bij kinderen in endemische gebieden: RTS,S/AS01 en R21/Matrix-M (WHO 2025). Deze vaccins geven slechts gedeeltelijke bescherming tegen P. falciparum-malaria, die in de loop der jaren afneemt (Datoo 2024, Olotu 2013). Daarnaast bieden deze vaccins geen bescherming tegen andere Plasmodium-species. In de nabije toekomst is er ook geen effectief vaccin voor reizigers te verwachten. 

Algemene preventieve maatregelen

Preventie van malaria in landen waar malaria endemisch voorkomt bestaat uit (WHO 2025):

• bestrijding van de mug (applicatie insecticidenspray) en muggenlarve (verwijderen van stilstaand water of toevoegen van insectiden aan water);
• voorkomen van muggenbeten (gebruik van geïmpregneerde muggennetten, huidbedekkende kleding en muggenwerende middelen); 
• gebruik van chemoprofylaxe. 

Voor vertrek naar malaria-endemische gebieden wordt aanbevolen advies in te winnen over preventieve maatregelen bij een reizigersadviesbureau of reisgeneeskundig huisarts.

Zie voor meer informatie over het voorkomen van muggenbeten de LCI-richtlijn Muggenwerende maatregelen.

Chemoprofylaxe en noodbehandeling

Voor uitgebreide informatie en advisering rondom chemoprofylaxe en noodbehandeling, zie het LCR-protocol Malaria. Dit is beschikbaar voor abonnees via mijn.lcr.nl. Daar zijn tevens de LCR-landenlijst en malariakaarten te raadplegen, waarop gebieden met hoge, middelmatige en lage malariatransmissie zijn aangegeven. In deze richtlijn wordt een kort overzicht gegeven van chemoprofylaxe en noodbehandeling. Voor bijzondere groepen, zoals zwangeren, jonge kinderen, personen met (functionele) hypo- en asplenie en mensen met afweerstoornissen kunnen andere adviezen gelden dan hieronder vermeld.

Afhankelijk van het risico op malariatransmissie in het gebied worden chemoprofylaxe of noodbehandeling geadviseerd in aanvulling op de algemene preventieve maatregelen.

Hoge malariatransmissie

Chemoprofylaxe wordt aanbevolen voor reizigers naar gebieden met hoge malariatransmissie. Chemoprofylaxe van malaria is primair gericht op het voorkomen van malaria tropica. Arts en reiziger dienen zich ervan bewust te zijn dat, mede door de in ernst toenemende en zich uitbreidende meervoudige resistente parasieten en onjuist gebruik van chemoprofylaxe, de bescherming nooit 100% is. Bij koorts na terugkeer uit de tropen dient malaria altijd zo snel mogelijk te worden uitgesloten, ook als men profylaxe (heeft) gebruikt. De incubatietijd kan door het gebruik van chemoprofylaxe verlengd zijn (zie ook Incubatieperiode).

In Nederland worden doorgaans mefloquine of atovaquon/proguanil geadviseerd als chemoprofylaxe. In sommige gevallen wordt doxycycline voorgeschreven. Chloroquine wordt vrijwel niet meer gebruikt, omdat in veel gebieden resistentie tegen dit middel is ontstaan.

Mefloquine, doxycycline en chloroquine zijn suppressieve chemoprofylactica; zij werken op de bloedstadia van de parasiet. Omdat het vanaf het moment van geïnfecteerde muggensteek enige weken kan duren voordat de bloedstadia uit de lever vrijkomen, moeten deze middelen tot vier weken na het verlaten van het malariagebied worden ingenomen.

Atovaquon/proguanil is een causaal profylacticum dat werkt op zowel de lever- als de bloedstadia van de parasiet. Omdat het middel de parasieten elimineert die zich direct na infectie in de lever bevinden, hoeft atovaquon/proguanil maar tot zeven dagen na het verlaten van het malariagebied te worden ingenomen.

Middelmatige malariatransmissie

Voor gebieden met middelmatige malariatransmissie wordt het meenemen van een noodbehandeling geadviseerd als toegang tot medische hulp binnen 48 uur onmogelijk is. In geval van verschijnselen die kunnen wijzen op malaria en die langer dan 24 uur aanhouden of recidiveren, wordt de noodbehandeling ingenomen als er geen arts kan worden geraadpleegd. Na inname dient alsnog zo snel mogelijk medische hulp te worden gezocht. In Nederland zijn er twee combinatiepreparaten die gebruikt worden als noodbehandeling: atovaquon/proguanil en artemether/lumefantrine.

Lage malariatransmissie

Voor gebieden met lage malariatransmissie worden uitsluitend muggenwerende maatregelen geadviseerd.

Semi-immuniteit

Personen met semi-immuniteit dienen bij bezoek aan endemische malariagebieden dezelfde voorzorgsmaatregelen te nemen als niet-immune personen (zie voor toelichting Natuurlijke immuniteit). 

Preventieve maatregelen bij zwangeren

In verband met een verhoogde kans op ernstig beloop gelden voor zwangeren, naast de algemene preventieve maatregelen, de volgende aanvullende adviezen:

• Zwangeren wordt afgeraden om te reizen naar gebieden met hoge of middelmatige malariatransmissie. 
• Indien toch besloten wordt om naar gebieden te reizen met hoge of middelmatige transmissie wordt geadviseerd om chemoprofylaxe te gebruiken die veilig is tijdens de zwangerschap of het geven van borstvoeding (zie LCR-protocol Malaria). Noodbehandeling wordt nooit geadviseerd aan zwangeren.
• Het gebruik van muggenwerende middelen met maximaal 30% DEET worden naast de reguliere muggenwerende maatregelen sterk aangeraden.

Zie ook de LCI-richtlijn Muggenwerende maatregelen en het LCR-protocol Malaria.

Preventieve maatregelen bij bloeddonoren

Voor bloeddonoren gelden extra voorzorgsmaatregelen na verblijf in gebieden waar malaria voorkomt of na een doorgemaakte malaria. Afhankelijk van het reisverleden en eventuele ziekteverschijnselen, is het tijdelijk niet toegestaan om bloed te doneren of kan een malariatest nodig zijn. Zie voor meer informatie de website van Sanquin.

Reiniging, desinfectie en sterilisatie

Conform de SRI-richtlijnen Medisch-specialistische zorg ter preventie van nosocomiale transmissie. De LCI-richtlijn Reiniging, desinfectie en sterilisatie in de openbare gezondheidszorg is niet van toepassing.

Maatregelen

Meldingsplicht

Malaria is een meldingsplichtige ziekte groep C. Artsen en hoofden van laboratoria moeten bij vaststelling van de infectieziekte dit binnen 1 werkdag melden aan de GGD (Gemeentelijke gezondheidsdienst). De GGD meldt gepseudonimiseerd conform de Wet publieke gezondheid binnen 1 week aan het CIb (Centrum Infectieziektebestrijding) en levert gegevens voor de landelijke surveillance van meldingsplichtige ziekten.

Meldingscriteria

• een persoon met koorts,
  en
• aantonen van malariaparasieten.

Inschakelen van andere instanties

Bij een verdenking op (lucht)havenmalaria wordt het Centrum Monitoring Vectoren (CMV) van de NVWA (Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit) betrokken in overleg met de LCI/RIVM.

Bron- en contactonderzoek

Bronopsporing

Bronopsporing is alleen nodig als de besmetting vermoedelijk in Nederland heeft plaatsgevonden (zie Incidentele besmettingsroutes en Risicolopers). Bij een waarschijnlijke bron in Nederland wordt nader brononderzoek verricht in overleg met de LCI/RIVM. Bij verdenking van (lucht)havenmalaria wordt de NVWA betrokken. Er worden dan aanvullende gegevens verzameld over tijd en plaats, er vindt een entomologische risicobeoordeling plaats en er wordt beoordeeld of er aanvullende maatregelen nodig zijn.

Als de besmetting in een endemisch gebied heeft plaatsgevonden, is bronopsporing niet nodig. Wel worden gegevens verzameld, waaronder land van besmetting, periode van verblijf, gebruik van profylaxe, risicogroep en malariasoort.

Contactonderzoek

Niet nodig.

Maatregelen ten aanzien van index, contacten en bron

Maatregelen bij een verdenking

Bij iedereen die binnen enkele maanden na het verlaten van de tropen ziek wordt en koorts heeft, moet de mogelijkheid van malaria overwogen worden. Als er verdenking is op malaria moet dit zo snel mogelijk worden aangetoond dan wel uitgesloten. De uitslag dient binnen enkele uren bekend te zijn, inclusief Plasmodium-soort en – indien het P. falciparum of P. knowlesi betreft – het percentage geïnfecteerde erytrocyten. Dit dient ook te gebeuren als men profylaxe (heeft) gebruikt.

Maatregelen bij een bevestigd geval

Alleen bij een waarschijnlijke bron in Nederland zijn mogelijk maatregelen geïndiceerd, zie Bronopsporing.

Postexpositieprofylaxe

Niet van toepassing.

Wering

Niet van toepassing.